Жылына 30 млрд теңге футболға: дотациялық модель нарықтық жүйеге айнала ала ма?

2025 жылы Қазақстан футболында сапалық өзгерістер байқалды. Атап айтқанда, «Қайраттың» Чемпиондар лигасының жалпы кезеңіне шығуы, «Реалдың» келуі, сондай-ақ клубтарды жекешелендіру үдерісінің басталуы: бірден бес команда жеке меншік иелеріне өтті. Жалпы жеке инвестициялар көлемі 45 млрд теңгеден асты.

 

Qazaq Expert Club шақырылған сарапшысы, футбол функционері Алтай Даумов саланың нарықтық модельге көшуі оның дамуына қалай жаңа серпін бере алатынын түсіндірді.

 

«УЕФА деректеріне сәйкес, Қазақстан Премьер-лигасы жыл сайын шамамен $100 млн табыс әкеледі. Алайда осы қаражаттың бар болғаны 5–6%-ы ғана коммерциялық қызмет есебінен қалыптасады, ал негізгі қаржыландыру мемлекеттік дотациялар арқылы қамтамасыз етіледі», — дейді сарапшы.

 

Оның айтуынша, Қазақстан футболына жыл сайын 30 млрд теңгеден астам қаржы мемлекеттік бюджеттен бөлінеді. Мұндай жағдайда клубтардың өз табыс көздерін дамытуға деген ынтасы төмендейді, өйткені негізгі қаржыландыру бюджет есебінен жабылады.

 

«Әлемдік тәжірибеде футбол клубтары төрт негізгі бағыттан табыс табады: телехабар тарату құқықтары, билет сатылымы, демеушілік және трансферлер. Қазақстанда бұл модель әзірге толық іске аспаған. ТВ-құқықтар лига деңгейінде тиімді монетизацияланбаған, билеттен түсетін табыс төмен – орташа билет бағасы $2–4 шамасында, ал трансферлік нарық енді ғана қалыптасу кезеңінде. Демеушілік дамып келеді, бірақ көбіне серіктестік және әкімшілік факторларға тәуелді», — деп түсіндіреді Даумов.

 

Сарапшы әлеуетті түсіну үшін ұқсас жағдайдағы елдердің тәжірибесіне назар аударуды ұсынады.

 

Мысалы, Польшада орталықтандырылған коммерциялық модель құрылған: лига жылына шамамен €300 млн табыс табады, ал клубтар ТВ-құқықтар мен ішкі нарықты қоса алғанда барлық негізгі бағыттардан кіріс алады.

 

Сербияда трансферлік экономикаға басымдық берілген. «“Црвена Звезда” мен “Партизан” секілді клубтар жылына €80–90 млн дейін табыс табады, оның ішінде кірістің 70%-ға жуығы трансферлер мен УЕФА төлемдері есебінен қалыптасады. Бұл модель ойыншыларды дайындауға, еурокубоктарға қатысуға және оларды халықаралық нарыққа сатуға негізделген», — дейді сарапшы.

 

Қазақстанда әзірге мемлекеттік қаржыландыруға жоғары тәуелділік пен ішкі нарықты монетизациялаудың шектеулі деңгейі сақталып отыр.

 

Неғұрлым тұрақты жүйеге көшу екі негізгі бағытты дамыту арқылы мүмкін. Біріншісі – ішкі нарықты коммерцияландыру: ТВ-құқықтарды дамыту, матч күнгі табысты арттыру және демеушілермен жүйелі жұмыс жүргізу. Екіншісі – ойыншылар академиясына инвестиция салу, кадр даярлау және халықаралық нарыққа шығу арқылы трансферлік экономиканы қалыптастыру.

 

«Мемлекеттің қаржыландыруды қысқартуы маңызды, өйткені бұл клубтардың қаржылық дербестігін арттыруға ынталандырады. Алайда саланың дамуына басқарушылық құзырет те шешуші рөл атқарады. Кәсіби футбол менеджменті дамымайынша, жүйе дотациялық күйінде қалып, толыққанды нарықтық модельге өте алмайды», — деп түйіндеді Алтай Даумов.